
Önce ATP: üç yenileme yolu
Kasın kasılması için gereken enerji ATP adlı molekülden gelir. Kas hücresindeki ATP deposu küçük olduğundan harcandıkça yenilenmesi gerekir; yoğun bir eforda ATP ihtiyacı dinlenmeye göre 1.000 katına kadar çıkabilir. Vücut ATP'yi üç yoldan yeniler: kastaki fosfokreatinden, glikojenin ya da glikozun oksijensiz parçalanmasından (glikoliz) ve mitokondrilerde oksijenle üretimden. Oksijenli üretim hem karbonhidratı hem yağı yakar.
Bu üç yol sırayla açılıp kapanan düğmeler gibi çalışmaz: neredeyse her eforda üçü birlikte çalışır, yalnız payları değişir. Payları belirleyen başlıca etken eforun şiddeti ve süresidir. Aşağıdaki şemalarda oklar yakıtın izlediği yolu gösterir; birden fazla kaynak aynı anda katkı sağlayabilir.
Öğün arasında dinlenirken
- Beyin
- Başlıca yakıtKandaki glikoz
- Depo parçalanırKaraciğer glikojeni
- Karaciğer glikoz üretirLaktat ve gliserol
- Başlıca yakıtKandaki glikoz
- Dinlenen kas
- Kandaki glikoz
- Yağ asitleri kanla taşınırYağ dokusu
↑ yakıtın üstteki kutuya aktığını gösterir.
Yemekten birkaç saat sonra kandaki glikozu karaciğer sağlar: bir kısmını glikojen deposunu parçalayarak, bir kısmını da laktat ve gliserol gibi maddelerden yeni glikoz üreterek. Bu glikozun en büyük kullanıcısı beyindir. Beyin vücut ağırlığının yaklaşık %2'si kadardır, ama dinlenirken vücudun harcadığı enerjinin yaklaşık %20'si beyne gider. Beynin başlıca yakıtı glikozdur; glikoz azaldığında keton cisimlerini, egzersiz sırasında laktatı da kullanabilir.
Dinlenen kas ise seçici değildir: kandaki glikozu da, yağ dokusundan kanla taşınan yağ asitlerini de kullanabilir.
Aniden sprint attığında
- Kas kasılması
- Kas hücresindeki ATP
- Hızlı ATP yenilemeKas içindeki fosfokreatin
- GlikolizKas glikojeni
- Oksijenli üretimMitokondri
- Kas hücresindeki ATP
↑ yakıtın üstteki kutuya aktığını gösterir.
Sprintin ilk anında ATP'yi en hızlı yenileyen kastaki fosfokreatindir. Ama deposu küçüktür: tam bir eforun ilk 6 saniyesi kadar öne çıkar. Glikoliz de ilk saniyelerde devreye girer ve oksijenli üretim baştan katkı verir; efor uzadıkça ikisinin payı büyür.
| Sprint | Fosfokreatin | Glikoliz | Oksijenli |
|---|---|---|---|
| 10 saniye | %53 | %44 | %3 |
| 30 saniye | %23 | %49 | %28 |
Tam bir eforda oksijensiz ve oksijenli yolların eşit pay aldığı nokta 1 ile 2 dakika arasında, büyük olasılıkla 75 saniye dolayında. Yani kısa bir sprint bile tamamen "oksijensiz" değildir.
Fosfokreatin hızlı tükenir ama dinlenince hızla geri dolar. 30 saniyelik bir sprintten hemen sonra kastaki fosfokreatinin yalnız %19,5'i kalmış; 1,5 dakikalık dinlenmede %65'e, 6 dakikada %85,5'e dönmüş. Tekrarlı sprintlerde aradaki dinlenmenin süresi bu yüzden önemlidir.
Uzun ve rahat bir bisiklet sürüşünde
- ATP
- Çalışan kas
- Kandaki glikoz ve laktat
- Emilim ve işlenmeJel veya spor içeceği
- Kandaki glikoz
- Depo parçalanırKaraciğer glikojeni
- Karaciğer glikoz üretirLaktat ve gliserol
- Yağ asitleriYağ dokusu
- Kas glikojeni
- Kas içindeki yağ
- Kandaki glikoz ve laktat
- Çalışan kas
↑ yakıtın üstteki kutuya aktığını gösterir.
Rahat tempoda çalışan kas kendi glikojenini, kandan gelen glikozu ve yağ asitlerini birlikte kullanır. Yağ dokusundan kana yağ salımı düşük yoğunlukta en yüksek düzeydedir. Maksimum oksijen tüketiminin %65'i düzeyinde süren 2 saatlik bir eforda zamanla kandan gelen yakıtların payı arttı; kasın kendi glikojeninin ve kas içindeki yağın payı azaldı.
Sürüşte alınan karbonhidrat neyi korur? Bir çalışmada 14 bisikletçi 3 saat boyunca ulaşabildikleri en yüksek gücün %50'si düzeyinde pedal çevirdi ve dakikada 1,7 gram glikoz ya da sakaroz aldı. Karaciğer glikojeni korundu, ama kas glikojeni yine yaklaşık %41 azaldı. Yalnız su içilen ek denemede (4 bisikletçi) karaciğer glikojeni de yaklaşık %38 düştü. Yani sürüşte aldığın karbonhidrat karaciğerin deposunu korur; kas ise kendi glikojenini yine harcar.
Karbonhidratın türü de izlediği yolu değiştirir. 7 dayanıklılık sporcusunun 120 dakika boyunca maksimum oksijen tüketimlerinin yaklaşık %60'ı düzeyinde çalıştığı bir deneyde, dakikada 1,2 gram glikoza 0,8 gram fruktoz eklenince, aynı miktarda yalnız glikoza göre laktatın yakılma hızı yaklaşık %31 arttı ve kana giren glikoz da yükseldi. Fruktozun bir kısmı önce laktata, bir kısmı glikoza çevrilip öyle yakılıyor; şemadaki "kandaki glikoz ve laktat" kutusu bunu gösteriyor.
Bir derlemeye göre orta yoğunlukta dakikada 1,5 gramdan fazla karbonhidrat almak karaciğer glikojeninin tükenmesini önleyebiliyor; 90 dakikayı aşan eforlarda karaciğer deposu performansta rol oynuyor. Mide rahatsızlığını azaltmak için glikozun fruktozla ya da sakarozla birlikte alınması öneriliyor. Egzersizden sonra glikozu fruktozla ya da galaktozla birlikte almak karaciğer glikojeninin dolma hızını iki katına çıkarabiliyor.
Aynı sürüşte sert bir rampaya girdiğinde
- ATP
- Üretim hızlanırÇalışan kas
- Kasın kendi deposuKas glikojeni
- Kanla gelen karbonhidratKandaki glikoz
- Yağ asitleriYağ dokusu ve kas içindeki yağ
- Üretim hızlanırÇalışan kas
↑ yakıtın üstteki kutuya aktığını gösterir.
Gücü artırdığında kasın ATP ihtiyacı yükselir ve yakıt karışımı karbonhidrata kayar: yoğunluk arttıkça kasın glikojen yakımı ve kandan glikoz çekişi artar. Yağ dokusundan kana verilen yağ asidi ise yoğunluk yükseldikçe azalır; kas içindeki yağ daha çok yüksek yoğunlukta parçalanır. Yağ katkı sağlamayı sürdürür, ama payı küçülür.
Olimpiyat yarışlarının çoğunda hem oksijensiz hem oksijenli üretimin asıl yakıtı karbonhidrattır. Uzun bir yarışta rampalar, ataklar ve finiş sprinti de karbonhidrat deposuna yaslanır.
Kısaca
Dinlenirken beyin glikoza, kas glikoza ve yağa dayanır. Sprintin ilk saniyelerini fosfokreatin taşır, ama glikoliz ve oksijenli üretim de baştan oradadır. Uzun ve rahat bir eforda yağ ve karbonhidrat birlikte yanar; sürüşte aldığın karbonhidrat karaciğerin deposunu korur. Tempo yükseldikçe karbonhidratın payı artar.
Bu yazı tıbbi ya da beslenme tavsiyesi değildir; kişisel bir yakıt planı için bir uzmana danış.
Kaynaklar
| Çalışma | Konu ya da grup | Bulgu |
|---|---|---|
| Romijn ve ark. 1993 | 5 sporcu, üç yoğunluk | Yoğunluk arttıkça glikojen ve kan glikozu yakımı artıyor, kana yağ asidi salımı azalıyor |
| Gastin 2001 | Derleme: tam eforda enerji sistemleri | Oksijensiz ve oksijenli yollar eşit pay: yaklaşık 75 sn |
| Baker, McCormick & Robergs 2010 | Derleme: yoğun eforda enerji sistemleri | Tam sprintte fosfokreatinin payı: 10 sn %53, 30 sn %23 |
| Lecoultre ve ark. 2010 | 7 sporcu, 120 dk | Glikoza fruktoz eklenince laktat yakımı yaklaşık %31 arttı |
| Gonzalez ve ark. 2015 | 14 bisikletçi, 3 saat | Karbonhidrat karaciğeri korudu; kas glikojeni yaklaşık %41 azaldı |
| Gonzalez ve ark. 2016 | Derleme: karaciğer glikojeni | Dakikada 1,5 g üstü karbonhidrat karaciğer deposunu koruyabiliyor |
| Hargreaves & Spriet 2020 | Derleme: egzersizde kas metabolizması | ATP deposu küçük; yolların payını şiddet ve süre belirler; çoğu olimpik yarışta asıl yakıt karbonhidrat |
| Maldonado & Alsayouri 2023 | Beyin fizyolojisi | Vücut ağırlığının %2, dinlenme enerjisinin %20; başlıca yakıt glikoz |